لازم به ذکر است که خصوصیات هندسی ژئوسل ساخته شده اعم از ضخامت لایه‏ی ژئوسل و اندازه‏ی حفرات جز پهنا در بخش مطالعات پارامتریک مورد بررسی قرار می‏گیرد. علت بررسی نشدن پهنای ژئوسل در این تحقیق، پیش‏فرض و محدودیت مدل مخروط مبنی بر محدود کردن سطح مشترک لایه‏ها در داخل یک مخروط است. لذا فرض شده که پهنای لایه‏ی ژئوسل برای کلیه‏ی مراحل کافی و بیش‏تر از قطر دیسک مجازی واقع بر سطح مشترک لایه‏هاست.

مدل‏سازی لایه‏ی ژئوسل به‏صورت خاک معادل
در این پژوهش روش مخروط برای تحلیل پی‏های سطحی مستقر بر خاک مسلح به کار گرفته شده است. برای این کار لازم است ترکیب مسلح ژئوسل و خاک پر‏کننده به صورت یک لایه‏ی خاک با خصوصیات مربوط به آن معادل‏سازی شود. چگونگی این معادل‏سازی در ادامه توضیح داده می‏شود.
به منظور تحلیل خاک مسلح با بهره گرفتن از روش مخروط، لازم است مدول یانگ بخشی از خاک که توسط لایه‏های ژئوسل محصور شده است، با بهره گرفتن از روشی که در ادامه تشریح می‏شود محاسبه شده و سپس در مدل مخروط به کار گرفته شود.
معادل‏سازی مجموعه‏ی خاک محصور و ژئوسل به صورت یک لایه‏ی خاک معمولی به‏ قسمی ‏که خصوصیات هر دو قسمت را شامل شود، در قالب فرمولی تجربی برای مدول یانگ خاک مسلح، از مدل مرکب معادل پیشنهاد شده توسط لاتها استفاده می‏شود [۵۳]. این مدل براساس آزمایش‏های سه‏بعدی راجاگوپال و همکارانش ‏(۱۹۹۹) روی ماسه‏ی محصور در یک و چند ژئوسل ساخته شده از ژئوسنتتیک‏های مختلف [۲۷] توسعه یافته است.
مدول یانگ خاک مسلح با ژئوسل، وابسته به تنش بوده و همچنین متاثر از مشخصات مصالح پر‏کننده شبکه‏های ژئوسل می‏باشد. این مدول بسته به خصوصیات خاک محصور‏شده در شبکه‏های ژئوسل و ماده‏ی سازنده‏ی ژئوسل براساس آزمایشات فشاری سه محوری انجام شده روی خاک محصور در ژئوسل، مطابق رابطه‏ی تجربی زیر به دست می‏آید [۵۳]:

مدول یانگ خاک مسلح با ژئوسل E_g براساس سختی معادل لایه‏ی ژئوسل K_r و تنش افقی متوسط در وسط ارتفاع لایه‏ی ژئوسلσ_۳ به‏دست آمده است که خود وابسته به پارامتر‏هایی هستند.
پارامتر K_r سختی معادل لایه‏ی ژئوسل است که وابسته به سختی خاک غیرمسلح پرکننده‏ی ژئوسل، مدول سکانت ماده‏ی ژئوسلM و پارامتر اندرکنشی است که نشان‏دهنده‏ی اثر اندرکنش چندین سلول مجاور در لایه‏ی ژئوسل می‏باشد. معادله‏ی غیرخطی زیر بیان‏کننده‏ی پارامتر مدول یانگ خاک مسلح با ژئوسل براساس مدول سکانت ماده ژئوسل و پارامتر مدول یانگ خاک غیرمسلح است [۵۳]:

پارامتر مدول K_e در رابطه‏ی بالا متناظر با عدد مدول^[۵۹] در مدل هایپربولیک^[۶۰] پیشنهاد شده توسط دونکن و چانگ^[۶۱] است [۵۴].
معادله‏ی فوق از آنالیز رگرسیون داده‏های حاصل از آزمایش‏های سه‏محوری روی ژئوسل‏های تک و چندتایی ساخته شده از ژئوسنتتیک‏های مختلف به‏دست آمده است. ضرایب موجود در معادله‏ی بالا وابسته به نوع خاک و اندرکنش بین سلول‏های مختلف در لایه است. مقادیر ۲۰۰ و ۱۶/۰ برای ماسه‏ با تراکم متوسط محصور در یک لایه‏ی ژئوسل‏ معتبر است به‏طوری که هر سلول با بیش از ۴ سلول احاطه شده باشد [۲۷]. مزیت اساسی استفاده از معادله‏ی بالا این است که برای هر نوع ماده‏ی ژئوسل، عدد مدول معادل با یک جایگزینی ساده‏ی مقدار مدول سکانت M به‏دست می‏آید.
تنش افقی متوسط σ_۳ معرفی شده در رابطه‏ی (۴-۲۴) براساس حاصل جمع دو تنش افقی ناشی از محل قرار‏گیری لایه‏ی ژئوسل در عمق و مقدار تنش محصورکننده اضافی ناشی از اثر غشایی ژئوسل برحسب kPa است. تنش افقی ناشی از محل قرار‏گیری لایه‏ی ژئوسل در عمق، از رابطه‏ی‏ شناخته‏شده‏ی مکانیک خاک، یعنی حاصل‏ضرب تنش قائم متوسط در وسط لایه‏ی ژئوسل در ضریب فشار جانبی خاک به‏دست می‏آید. مقدار تنش محصورکننده اضافی ناشی از اثر غشایی ژئوسل را نیز می‏توان از رابطه‏ی زیر به‏دست آورد [۲۳]:

که در آن کرنش محوری در شکست، d₀ قطر اولیه معادل تک سلول ژئوسل و M مدول ماده‏ی ژئوسل از آزمایش‏های بار-کرنش متناظر با یک کرنش محوری برابر با فشاری محیطی در ژئوسل است که در جهت محیطی از طریق مکانیزم تنش حلقه در حال بارگذاری کشیده می‏شود. این مقدار M بهتر است از پاسخ بار-کرنش^[۶۲] ماده‏ی ژئوسل، متناظر با کرنش میانگین ۵/۲% به‏دست آید [۱۶].
این فشار محصورکننده‏ی اضافی با بهره گرفتن از «تئوری حلقه» هنکل و گیلبرت (۱۹۵۲) به دست می‏آید. براساس این تئوری نمونه به صورت یک استوانه‏ی قائم تحت تنش‏های فشاری تغییرشکل می‏دهد. آن‏ها عنوان کردند که تحت شرایط سه بعدی کمانش غشاء لاستیکی بسیار محدود است و لذا می‏توان این فرض در نظر گرفت که غشاء لاستیکی به صورت یک پوسته‏ی فشاری مقاوم بیرون از نمونه رفتار می‏کند. از آن‏جا که نسبت پواسون غشاء لاستیکی و خاک داخل نمونه هر دو یکسان است، هیچ‏گونه تنش محیطی در لاستیک ایجاد نخواهد شد و کل نمونه به صورت واحد تغییرشکل می‏یابد؛ اما تحت شرایطی که غشا در برابر نمونه محکم نشده باشد و کمانش رخ دهد، یک تنش حلقه در غشاء لاستیکی ایجاد می‏شود که نتیجه‏ی آن کرنش جانبی نمونه است. این افزایش در تنش محصورکننده به دلیل تنش حلقه‏ای که در غشاء لاستیکی ایجاد می‏شود به صورت رابطه‏ی بالا توسط هنکل و گیلبرت به دست آمده است [۲۳].
بدین ترتیب با بهره گرفتن از مدل مرکب شرح داده شده، لایه‏ی خاک مسلح شده با ژئوسل، به صورت یک لایه‏ی همگن و ایزوتروپیک با مصالح مرکبی که خصوصیات مربوط به سختی و مقاومت آن معادل‏سازی شده است، ساده‏سازی می‏شود.
در نظر گرفتن میرایی مصالح ژئوسل در مدل‏سازی
به طور کلی مطالعات محدودی روی نقش درصد میرایی ژئوسنتتیک‏ها انجام شده است اما در همان مطالعات محدود انجام شده هم، به درصد میرایی مسلح‏کننده به عنوان عامل بهبود دهنده برای خاک مسلح اشاره شده و آزمایشاتی جهت محاسبه‏ی این میرایی انجام گرفته است [۵۵-۵۷]. در مطالعه‏ای که روی پی سطحی واقع بر خاک مسلح با ژئوگرید تحت نیروی زلزله انجام شده، با توجه به شدت و مدت زمان زلزله برای خاک مسلح با ژئوگرید، مقدار درصد میرایی موثر ۵ تا۱۰ گزارش شده است [۵۵].
با بانظر گرفتن این امر که ژئوسل نسبت به ژئوگرید دارای ضخامت و ارتفاع بوده و با بخش بزرگ‏تری از خاک در تماس است، در این تحقیق مقادیر انتخابی بین ۱۰ تا ۳۰ برای درصد میرایی مصالح ژئوسل به صورت پارامتریک بررسی می‏شود. در مواردی که خصوصیات دیگر بررسی می‏شود این مقدار برابر ۲۰ درصد در نظر گرفته می‏شود.
طرح مسئله و ارزیابی آن
در این بخش مدل‏های مخروط معرفی شده برای تعیین تابع امپدانس خاک غیرمسلح به ازای درجه‏ی آزادی عمودی مورد استفاده قرار گرفته است. سپس با بهره گرفتن از مفاهیم ارائه شده در زمینه‏ی معادل‏سازی لایه‏ی تسلیح‏کننده، این مدل برای حالت خاک مسلح تعمیم داده شده است. در نهایت هم پارامتر‏های سختی دینامیکی برای دو خاک مسلح و غیرمسلح با هم مقایسه شده است.
حالت خاک غیرمسلح
در این قسمت ابتدا بستر خاکی که پی سطحی روی آن مستقر است، با بهره گرفتن از روش مخروط برای حالت درجه‏ی آزادی قائم مدل‏سازی می‏شود. بستر خاک غیر مسلح که به صورت شماتیک در شکل۴-۹ نشان داده شده است، شامل یک لایه‏ی خاک ماسه‏ای متراکم و با ضخامت معلوم d=2m قرار گرفته روی محیط نیمه‏بی‏نهایت همگن می‏باشد.
شکل ‏۴‑۹: بستر خاکی مسلح نشده با ژئوسل

۳ـ تأمین سعادت مادى و معنوى:
تفاوت حکومت على × با سایرحکومت­ها در این است که حکومت براى حضرت، هدف نیست، بلکه وسیله­اى براى رسیدن به آرمان­هاى معنوى است. امام براى حکومت، شأن واقعى قائل نیست. این امر از دلائل زیر مستفاد است:
الف) حضور جمعیّت فراوان براى بیعت با آن حضرت.
ب) دلیلى براى ترک قیام نمى‏دید؛ زیرا به ظاهر حجّت بر او تمام بود و یاور براى طلب حق وجود داشت.
ج) عهدى که خداوند از علما گرفته­است که منکرات را برطرف سازند و ظالمان را نابود کنند و با داشتن قدرت ستم­ها را از ریشه برکنند.
۴ـ خودکفایی:
خودکفایی یکی از نشانه­ های جامعۀ آرمانی است و سبب بی­نیازی و مناعت طبع افراد در زندگی می­ شود که مطلوب هر انسان آزاده­ای می­باشد.
۵ـ وحدت سیاسی:
یکی از آرمان­های مهم وحدت سیاسی جامعه در سایه حکومتِ رهبرى الهى محقق می­ شود. حکومت از دید امام على × نقش مستقیم و مؤثرى در وحدت و یکپارچگى امت دارد؛ زیرا امتى که با داشتن هدف الهى، در مسیر تکامل گام برمى­دارد، به ناچار باید به رهبرى تمسک جوید که تبلورى از آرمان الهى و مورد قبول و پذیرش و مقتدا و دلیل تحرک و پویایى باشد.
۶ـ تأمین رفاه عمومى:
فراهم آوردن رفاه و آسایش و تحقق کفاف در زندگى براى تمامى اقشار اجتماع، از اهداف اساسى حکومت علوى بود که زمینه­ ساز تعالى و بالندگى معنوى مى­باشد.
۷ـ تأمین امنیت:
امام مانند سایر اندیش­وران اسلامى، به­خاطر ضرورت وجود امنیت و قدرتى نظم­آفرین، معتقد به محال بودن عدم وجود حکومت است و حتى حکومت بَد و قوانین نامطلوب را، از هرج و مرج و بى­قانونى بهتر و آسیب و تباهى­اش را کمتر مى­داند؛ زیرا در برابر بى­قانونى و هرج و مرج، تمام راه­هاى نجات مسدود و کلیۀ امور و حدود تعطیل مى­گردد و فتنه حاکم مى­شود.
۸ـ تحقق عدالت:
یکى از اساسى­ترین آرمان­هاى حکومت علوى، تحقق و اقامۀ عدالت است و امام × حکومت را براى تحقق عدالت، از جمله استیفاى حقوق پذیرفت.
۹ـ کسب رضایت عامۀ مردم:
یکی دیگر از آثار آرمان­گرایی در جامعه، کسب رضایت اکثریت مردم است. امام × در عهدنامۀ مالک به ایشان توصیه می­نمایند که همواره در پی کسب رضایت عامۀ مردم باشد؛ زیرا رضایت آن­ها از رضایت طبقۀ خاص قابل اطمینان­تر است و حاکم را در رسیدن به آرمان­های اسلامی بهترین یاور باشند.
موانع آرمان­گرایی در نهج­البلاغه
۱ـ غفلت از یاد خدا:
آرزوهای طولانی سبب غفلت از یاد خدا می­شوند و به خاطر همین امر مهم، آرمان­های بلند رشد و بالندگی به فراموشی سپرده­می­شوند.
۲ـ یک­جانبه­نگری:
یکی دیگر از موانع آرمان­گرایی یک­جانبه­نگری است که باعث سرگردانی انسان در تشخیص حق و باطل می­ شود و مانعی بزرگ در برابر دستیابی به آرمان­ها به­شمارمی­رود.
۳ـ خودمحوری:
یکی دیگر از موانع آرمان­گرایی خود­محوری است. این افراد خودرأی در امور مهم اهل مشورت نیستند؛ به همین دلیل منزوی بوده و اتحاد جامعه مسلمانان را به­هم می­زنند. از این جهت مانع رسیدن به اهداف آرمانی در جامعه می­شوند.
۴ـ شتاب­زدگی وکاهلی:
عجله و سستی در امور نیز یکی از موانع آرمان­گرایی است؛ زیرا این اوصاف باعث می­ شود در یک جامعه، هر فردی همۀ امکانات را برای خود بخواهد و به فکر منفعت خود ­باشد که این امر سبب تفرقه و سستی در اجرای اوامر الهی می­ شود.

۵ـ سستی وتنبلی:
یکی از موانع مهم که ما را از دستیابی به اهداف الهی باز می­دارد، تنبلی است؛ زیرا این­گونه افراد به هیچ­وجه حتی برای آسایش خودشان حاضر نیستند خود را به زحمت بیاندازند.
۶ـ پیروی ازهواهای نفسانی:
پیروی از خواهش­های نفسانی یکی از مهم­ترین موانع دستیابی به آرمان­هاست؛ زیرا خواهش­های نفسانی دشمن درونی انسان است و باعث زایل شدن عقل که نیروی هدایت به سوی کمال در وجود اوست، می­ شود. در نتیجه، از مسیر رشد و تعالی منحرف شده، در ضلالت و گمراهی می­افتد.
۷ـ عصبیّت:
یکی دیگر از موانع آرمان­گرایی تعصب خشک و بی­جا است که سبب تکبر و فخرفروشی می­ شود. تعصب­های خشک جاهلی سبب به ­وجود آمدن تفرقه و دشمنی می­ شود که انسان را از رسیدن به آرمان­های الهی باز می­دارد.
۸ـ تقلید کورکورانه از نیاکان:
پیروی کورکورانه از نیاکان یکی از اساسی­ترین موانع آرمان­گرایی در طول تاریخ بوده ­است. امام علی × خطاب به معاویه، بزرگ­ترین رهبر اهل باطل زمان خود است.
۹ـ نافرمانی از رهبر:
سرپیچی از فرمان رهبر سبب تفرقه در جامعه شده و گمراهی از مسیر رشد به سوی کمالات الهی مردم را منجر می­ شود.
۱۰ـ بروز فتنه­ها و شبهه­ها:
از مهم­ترین موانع آرمان­گرایی می­توان هنگام بروز فتنه­ها و شبهه­ها را نام برد. چون در این مواقع انسان در شناخت حق و باطل دچار خطا و اشتباه شده و جامعه دچار هرج­ومرج می­گردد. بدین ترتیب تحقق آرمان­ها یا به عقب می­افتد و یا به فراموشی سپرده­می­شوند.
۱۱ـ حاکمیت فرهنگ استکباری:
حاکمیت فرهنگ استکباری نیز یکی دیگر از موانع آرمان­گرایی است؛ زیرا در این وضعیت به­تدریج حاکمان باطل بدون درگیری و خون­ریزی از طریق تبلیغات کاذب و یا رشوه و…تفکر حق­گرایانه مردم را تغییر می­ دهند. در این­صورت به­راحتی بر آنان حاکم می­شوند.
آرمان بر اساس فرمایش­های حضرت در نهج­البلاغه با ایدۀ ایدئالیسم تفاوت دارد و من حیث المجموع به آرزوهای متعالی و سازنده تعلق گرفته­است. از جملۀ این آرمان­های آن حضرت، می­توان به پیروزی­های حق بر باطل اشاره نمود که از مهم­ترین آرمان­های ایشان در دوران زندگی امام می­باشد.
فصل پنجم
نسبت­سنجی واقع­بینی و آرمان­گرایی در نهج­البلاغه
مقدمه
در موضوع نسبت آرمان‌گرایی با واقع بینی نظریات مختلفی وجود دارد. در این نظریات نحوۀ تلفیق آرمان­گرایی با واقع­بینی متفاوت است. عده‎ای به آرمان‌گرایی محض متوسل شده و از واقعیات غافل گردیده­اند؛ همان‎‎طوری که عده‎ای صرفاً معتقد به واقع­بینی محض شده و آرمان‌ها را نادیده گرفته‎اند. در این میان، گروه سومی معتقد به تلفیق این دو نظر می‎باشند. آنان در عین پایبند بودن به آرمان‌ها و اصول اعتقادی، از واقعیات نیز غافل نیستند.
۵.۱.فرایند تحقق آرمان­ها با عنایت به واقعیت­ها
در فرایند پیگیری آرمان­ها با توجه به واقعیت­های موجود، سه حالت را می‏توان در نظر گرفت:
شرایط سیاسی و اجتماعی به خاطر مساعد‌بودن، پیگیری هدف را در عین پایبندی کامل به اصول آرمانی و چارچوبه‏های آن، امکان‏پذیر سازد.
شرایط سیاسی و اجتماعی از چنان پیچیدگی‏ها و دشواری‏هایی برخوردار باشد که دستیابی به اهداف جز از رهگذر عدم پایبندی کامل و تمام‌عیار به اصول آرمانی امکان‏پذیر نباشد.
پیچیدگی‏ها و دشواری‏های سیاست، بازیگران را وادار سازد که تنها به سهمی از پای‏بندی به اصول آرمانی بسنده‏ کنند و به اجرای آن‏ها به صورت نیم‏بند بیندیشند.
لذا بر این اساس، بررسی نسبت این دو رویکرد و نسبت‌سنجی ترکیب این دو امر، از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است و دربارۀ نحوۀ تلفیق آن­ها نیز نظرات گوناگونی وجود دارد که به صورت اجمال در مطالب ذیل به آن­ها اشاره می‎شود.
با بررسی و تبیین عوامل، آثار موانع واقع­بینی و آرمان­گرایی در فصول گذشته، دریافتیم که برای دستیابی به واقع­بینی و آرمان­گرایی از نگاه امام علی × در نهج­البلاغه نیاز به دستیابی به عواملی چون تقویت ایمان، خودسازی و امام علی × همواره در طول حیات خویش به شدت به اصول و ارزش­های اسلامی عشق می­ورزید و لحظه لحظۀ عمر خویش را وقف ترویج و تحقق آن­ها می­نمودند و بارها ثابت کردند که حاضر هستند که از همه چیز خود در این راه بگذرند؛ اما لحظه­ای از شرایط زمان غافل نبوده و حتی ارزش­مداری و اصول­گرایی ایشان نیز برخواسته از واقع­بینی و درک عمیقشان از شرایط زمان خود بوده ­اند. ایشان، پیش از این که برای تحقق اصول و ارزش­های اسلامی گامی بردارند، ابتدا شرایط را ارزیابی می­کردند، اگر شرایط فراهم بود لحظه­ای سستی نمی­نمودند؛ اما اگر شرایط فراهم نبود ابتدا برای فراهم نمودن شرایط تلاش می­کردند و پس از آن گام برمی­داشتند.
پس از این مقدمۀ کلّی، ما در بحث خود، نسبت­سنجی واقع­بینی با آرمان­گرایی حضرت علی × را به دو دورۀ اصلی حیات سیاسی ـ اجتماعی مهم حضرت × پس از پیامبر اکرم | تقسیم می­کنیم و در هریک، به ذکر مصادیق این نسبت­سنجی خواهیم­پرداخت.
۵.۲. نسبت واقع­بینی امام علی × با آرمان­گرایی در دورۀ سکوت ۲۵ سالۀ حضرت:
در این بخش، نسبت­سنجی حضرت × در دو حوزۀ عمده قابل انتزاع است. اولین رویداد مهم در این دورۀ ۲۵ ساله، غصب خلافت و سکوتی است که حضرت × نسبت به این امر داشته اند. دومین رویداد قابل بررسی در حوزه، اهانتی است که غاصبان به حضرت زهرا ÷ روا داشتند و مهم­تر از آن واکنشی که امام علی × نسبت به این واقعه از خود بروز دادند. در ادامه، به تبیین این نسبت­سنجی در هر یک از این دو مصداق می­پردازیم.
الف) سکوت در برابر غصب ولایت:

۳-۲-۱- بیمه ۴۸
۳-۲-۲- پرداخت وجه مازاد میزان قرض ۴۸
۳-۳- حقوق موضوعه ۴۹
۳-۳-۱- منابع حقوق موضوعه ۵۰
۳-۳-۱-۱- قانون ۵۰
۳-۳-۱-۲- قانون اساسى ۵۰
۳-۳-۱-۳- قانون عادى ۵۰
۳-۳-۱-۴- عهدنامه‌ها ۵۱
۳-۳-۱-۵- آئین‌نامه‌ها و تصویب‌نامه‌ها ۵۱
۳-۳-۱-۶- عرف ۵۱
۳-۳-۱-۷- رویه قضائى ۵۲
۳-۳-۱-۸- دکترین ۵۲
نتیجه‌گیری ۵۲
پیشنهادات ۵۴
منابع ۵۵
چکیده انگلیسی…………………………………………………………………………………………………………………………..۵۹
چکیده
این پایان نامه باعنوان و هدف کلی بررسی تعهدات طبیعی در حقوق موضوعه ایران و فقه امامیه انجام یافته است.اهداف جزئی پایان نامه بررسی تعهدات طبیعی در حقوق موضوعه ایران، بررسی تعهدات طبیعی در فقه امامیه، بررسی مبانی حقوقی تعهدات طبیعی، مقایسه تعهدات طبیعی با تعهدات مدنی و تعهدات اخلاقی می باشد. در تمامی نظامهای حقوقی دنیا،مبانی و اصول اخلاقی به عنوان مهمترین منبع قواعد حقوقی نقش تعیین کنندهای در عالم قانون و مقررات ایفا میکند.برآیند اصولی وجود مبانی اخلاقی در سیستمهای قضایی نیز مفهوم متعالی (عدالت) است که نظم،انصاف و برابری را در جوامع مختلف تضمین می نماید.دراین راستا و همگام با سایر قانونگذاران، مقنن ایرانی نیز در پسِ وضع مقررات گوناگون همواره ملکه عدالت را در نظر داشته است. یکی از موادی که به جرأت می‌توان تنها فلسفه وجودی آن را همین مهم دانست، مادۀ ۲۶۶ قانون مدنی ایران است. که اشعار می نماید. در مورد تعهداتی که برای متعهد له قانوناً حق مطالبه نمی باشد اگر متعهد به میل خود آن را ایفا نماید دعوی استرداد او مسموع نخواهد بود.

واژگان کلیدی: تعهد طبیعی، تعهد قانونی، حقوق موضوعه، فقه امامیه
مقدمه
مفاهیمی چون حق، تعهد و تکلیف برای هر حقوقدانی آشنا و ملموس است اما فقط آن دسته از حقوق و تعهدات واجد ضمانت اجرا هستند که برخاسته از متون قانونی باشند.با این وجود، حقوق و تکالیف ناشی از قواعد اخلاقی که در ذهن و وجدان احساس میشوند آنچنان زیاد وآمیخته با زندگی انسانهاست که غیرقابل بیاعتنایی و نادیده انگاشتن است.اجرای این تعهدات یکسره به اراده مدیون وابسته است البته به شرطی که مخالف با وجدان اجتماعی وافکارعمومی نباشد.رویه قضایی در کشورهای غربی اینگونه تعهدات را تحت عنوانتعهدات طبیعیدر مقابل تعهدات مدنی شناسایی نموده است.
اهمیت این پدیده را بیتردید باید در زیربنای اخلاقی آن و نقش مهمی که در کاستن از خشکی قواعد حقوقی دارد جستجو کرد.بیتردید هدف نهایی کلیه قواعد حقوقی رسیدن به عدالت است و تعهد طبیعی می‌تواند در انتقال این عدالت به جهان حقوق مؤثر باشد.تعهدی که مشمول مرور زمان شده،دعوایی که به جهت اتیان سوگند قاطع دعوی یا شمول اصل اعتبار امر قضاوت شده خاتمه یافته است،درخواست نفقه از جانب خویشاوند معلول و نیازمند که قانوناً لازمالانفاق نیست،جملگی غیرقابل مطالبه قانونی هستند.اما اگر مدیون بدون وجودالزام قانونی؛چنین تعهدی را ایفا کند،ادای دین محسوب میشود نه ایفای ناروا ماده ۲۶۶ ق.م. و این همان عدالتی است که حقوق سعی در رسیدن به آن دارد (بروجردی، ۱۳۸۰). محور اصلی این مبحث، یافتن مبانی اینگونه تعهدات است.
الف) بیان مساله
برای رسیدن به این مقصود ضمن بررسی تفاوت ها و تشابهات این تعهدات با تعهدات مدنی نقد و تحلیل نظریه های مختلفی که در این باب مطرح شده پرداخته است.یکی از مقرراتی که در نگاه اول هر خواننده ای را به تامل واداشته و او را به یافتن مبنا، علت و فلسفه ی قانونی وضع آن راغب می سازد ماده ۲۶۶ قانون مدنی است.در این مقرره آمده است: در مورد تعهداتی که برای متهد له قانوناٌ حق مطالبه نمی باشد اگر متعهد به میل خود آن را ایفا نماید دعوی استرداد او مسموع نخواهد بود.حکم این ماده با معادلات اولیه مدنی و اصول شناخته شده آن همخوانی چندانی ندارد.چه این که مطابق اولیات حقوق مدنی،هرگاه دین قابل مطالبه باشد می توان بدهکار را به پرداخت آن و مالاٌ جبران خسارت الزام کرد.
بر این اساس پس از تادیه‌ی دین بدهکار حق استرداد آن را نخواهد داشت.مفهوم مخالف قاعده فوق این است که به موجب قاعده ایفای نا روا و یا قواعد دیگر،مدیون حق استرداد وجوه و اموال تادیه و تسلیم شده بابت پرداخت دینی که از آن حمایت قانونی نمی شود،را خواهد داشت. به بیان ساده تر، دین و بدهی و مالاٌ الزام و تعهد وجود دارد ویا آن که وجود ندارد در فرض وجود دین باید ادا شود و پس از تادیه دعوی استرداد آن مزاحی بیش نیست.اما در فرض فقدان دین پرداخت آن معنایی نمی یابد.لذا در صورت تادیه و تسلیم وجه یا مالی تحت اصول و قواعد مسلم مدنی،مانند ایفای نا روا ویا اکل مال به باطل،باز پس گیری آن عقلانی،حقوقی و موافق انصاف و عدالت است.
قانونگذار ایران در مادهی مذکور صرفاً به نحو اجمال حکم مصداقی از تعهدات طبیعی و ویژگیها و آثار این گونه تعهدات را آورده است؛بدون آنکه حتی برای این نهاد مهم نام و عنوانی اختیار کند. برخلاف دیدگاه برخی نویسندگان حقوق که اوصاف مشترک تمام تعهدهای طبیعی را نداشتن حق مطالبه برای متعهدلٌه و مسموع نبودن دعوای استرداد پس از پرداخت پنداشتهاند(کاتوزیان، ۱۳۸۵).
باید تعهدهای طبیعی را متضمن سه ویژگی دانست؛نخست آنکه، تعهد بما هو تعهد است؛ دیگر آن که، قانوناً برای متعهدٌله حق مطالبه وجود ندارد و سرانجام اینکه،دعوای استرداد پس از تأدیهی داوطلبانه ی دین از جانب مدیون، قابل استماع و پذیرش نمیباشد.
به بیان دیگر در این قسم تعهدات،وجود، استمرار و صحت دین از جمله ارکان و شرایط قانونی تحقق تأسیس حقوقی میباشد؛زیرا، همان گونه که قانون مدنی در این خصوص تاکید دارد و به صراحت از واژه یتعهد استفاده نموده است،اگر معتقد به عدم وجود تعهد به معنای اخص و بماهو تعهد و چه بسا در معنای قانونی آن در این موضوع نباشیم،استعمال عبارت تعهدات طبیعی لغوی بیش نیست.نادیده انگاشتن عنصر اساسی دین ما را با اشکالی جدی مواجه میسازد.
در تبیین این موضوع می‌توان از عنصر اختلاف و تفاوت ماهیت دینوالتزام به تأدیهسخن گفت. قانونگذار نیز تفاوت نهادهای مزبور را در مادهی۶۹۹ قانون مدنی (تعلیق در ضمان مثل اینکه ضامن قید کند که اگر مدیون نداد من ضامنم باطل است ولی التزام به تأدیه ممکن است معلق باشد) به روشنی پذیرفته است.
گذشته از وجود دیدگاه های نظری گاه متعارض در این خصوص،در مقام تعریف تعهدات طبیعی،به استناد بند ۲ ماده ۱۲۳۵ قانون مدنی فرانسه می‌توان گفت:تعهداتی که برای متعهدله قانونآحق مطالبه نمی باشد اگر متعهد به میل خود ان را ایفا نماید دعوی استرداد او مسموع نخواهند بود.
این تعریف تمامی ارکان و شرایط مندرج در مادهی۲۶۶ قانون مدنی را در برمیگیرد؛هر چند در تفسیر واژهها و عبارات آن رعایت حداکثر تیز بینی حقوقی الزامی است. به عنوان نمونه و در صورت بروز اختلاف و طرح دعوا در محاکم، دادرس باید به نحوه ی پرداخت دین و تأدیه ی آن توجه داشته و ایفای آگاهانه و داوطلبانهی متعهد را برای ضمانت اجرای قسمت اخیر مادهی۲۶۶ قانون مدنی احراز نماید.
زیرا مستفاد از مادهی ۶۵۱ قانون مدنی (اگر برای ادای قرض به وجه ملزمی اجلی معین شده باشد مقترض نمی تواند قبل از انقضای مدت،طلب خود را مطالبه کند)، یک طلب مؤجل در معنای تام و کامل خود از پیوند دو رکن طلب و حق مطالبه (ناظر بر حلول اجل) تشکیل میشود.
بنابراین، چنانچه مدیون یک دین مؤجل، پیش از حلول اجل دین خود را ایفا نماید، مانع قانونی برای استماع دعوای استرداد وی مفقود است.به بیان دیگر عبارت مقترض نمی‌تواند قبل ازانقضاء مدت، طلب خود را مطالبه کند، مذکور در این ماده ناظر بر نداشتن حق مطالبه ی داین پیش از حلول اجل دین،درعین وجود اصل دین است.بدین ترتیب درصورت ایفای دین با وصف فقدان یکی از ارکان متشکلهی طلب مؤجل، مدیون حق استرداد دین ایفا شده را به نحو موقت خواهد داشت.این دیدگاه به ویژه هنگامی تقویت میشود که با توجه به اغراض اقتصادی اطراف دین، وجود اجل همواره به نفع مدیون جعل نمیشود؛به نحوی که این امر گاهی ناشی از اراده و خواست و موافق منافع اقتصادی داین است.سرانجام اینکه نویسندگان حقوق مدنی نیز با تأسی از منبع خارجی این نهاد، مقررات مادهی۲۶۶ قانون مدنی را ناظر بر تعهدات طبیعی دانستهاند (شهیدی،۱۳۸۳، ص۱۱۳؛ جعفری لنگرودی،۱۳۸۰، ص ۱۶۷).
ب) سوالات تحقیق
ما در این پایان نامه در پی پاسخگویی به سؤالات زیر میباشیم:
۱- تا چه حد به تعهدات طبیعی در حقوق موضوعه ایران پرداخته شده است؟
۲- تا چه حد به تعهدات طبیعی در فقه امامیه پرداخته شده است؟
۳- مبانی و مصادیق حقوقی تعهدات طبیعی چیست؟
۴- افتراق بین تعهدات طبیعی و تعهدات قانونی چیست؟
۵- تشابهات بین تعهدات طبیعی و تعهدات قانونی چیست؟
ج) پیشینه تحقیق
هر چند که در جهان حقوق فقط تعهدات برخاسته از حقوق مدون قابلیت اجرا داشته و معتبرند ولی، در زندگی واقعی، تعهداتی وجود دارد که هیچ متن قانونی آن را پیش بینی نکرده و هیچ الزام حقوقی علیه متعهد آن وجود ندارد. سرنوشت این تعهدات تماماً در دست مدیون است:
اگر مدیون اراده کند دین محقق میشود واِلا هیچ واقعهای در دنیای حقوق روی نمیدهد، البته به شرطی که موضوع آن نیز مورد تأیید افکار عمومی باشد.
امروزه، وجود این پدیده، در کنار تعهدات حقوقی شناخته شده و رخنه روز افزون آن در جهان حقوق حاکی از اهمیت بیتردید آنها و علت نفوذ گسترده آن، زیربنای اخلاقی آن است.هر چند که قواعد حقوق موضوعه، خالی از تأثیر اخلاق نیست و قانون گذار نیز سعی در هماهنگ کردن قلمرو و حقوق و عدالت دارد اما، در تمام مواردی که عدالت فردی فدای عدالت اجتماعی و مصالح دولتها میشود، باید پذیرفت که این کوشش مقنّن چندان موفق نبوده است:عدالت همیشه جلوتر از حقوق حرکت میکند. بنابراین، در جایی که برای حفظ مصالح اجتماعی، قواعد و مقررات قانونی باید بسته و مضیق بماند و از سوی دیگر، برای رعایت همین مصالح و حفظ نظم در روابط اجتماعی از ورود آزادانه مفاهیم اخلاقی به دنیای حقوق ممانعت میشود تا مرز بین این دو همیشه حفظ گردد، اهمیت نقش تعهدات طبیعی که با وظایف اخلاقی مبنای مشترکی دارند، روشنتر میگردد تا جایی که بعضی از حقوقدانان آن را،وسیله انتقال عدالتبه جهان حقوق نامیده اند.
برخی پژوهش گران نیز در پژوهش های خود سعی در از بین بردن فاصله بین نهادهای حقوقی مفید خارجی با حقوق داخلی و بسط و توسعه نهاد تعهد طبیعی در حقوق ایران نموده اند. خانم ناهید جوان مرادی در پایان نامه ای که تحت عنوانتعهدات طبیعیتدوین نموده اند ایشان در مقطع کارشناسی ارشد در دانشگاه ازاد اسلامی تهران با راهنمایی استاد ناصر کاتوزیان در سال ۱۳۷۸ انجام داده است.در فصل سوم ان به آثار تعهدات طبیعی، چه پس از اجرای آن و چه در صورت وعده به اجرای آن در نظریههای مختلف حقوقی پرداخته اند و بالاخره، در فصل چهارم، سعی نموده تا به برخی از متداولترین و شناختهترین مصداقهای این تعهدات اشاره و در حد امکان به تحلیل آنها بپردازند.و در این رساله آمده است:
مفاهیمی چون تعهد و تکالیف برای هر حقوقدانی آشنا است ولی فقط آن دسته از تعهدات واجد ضمانت اجرا هستند که برخاسته از متون قانونی باشند.با این وجود،حقوق و تکالیف ناشی از قواعد اخلاقی و ذهنی آن چنان زیاد و آمیخته با زندگی انسان‌هاست که غیر قابل بی‌اعتنایی و نادیده انگاشتن است.اجرای تعهدات اخلاقی به کلی وابسته به اراده مدیون است.البته مشروط بر این که بر خلاف افکار عمومی نباشد. رویه قضایی در کشورهای غربی همچنان تعهداتی را تحت عنوان تعهدات طبیعی(در مقابل تعهدات قانونی) شناخته است.اهمیت این پدیده را بی‌تردید باید در زیربنای اخلاقی آن و نقش مهمی که در کاستن از خشکی قواعد حقوقی دارد جستجو کرد.بی‌تردید هدف نهایی کلیه قواعد حقوقی رسیدن به عدالت است و تعهد طبیعی می‌تواند در انتقال این عدالت به جهان حقوق مؤثر باشد.تعهدی که مشمول مرور زمان شده،دعوایی که به جهت اتیان سوگند قاطع دعوی یا شمول اصل اعتبار امر قضاوت شده خاتمه یافته است، درخواست نفقه از جانب خویشاوند معلول و نیازمند که قانوناً لازم الانفاق نیست، جملگی غیرقابل مطالبه قانونی هستند.اما اگر مدیون بدون وجود الزام قانونی؛چنین تعهدی را ایفا کند، ادای دین محسوب می‌شود نه ایفا ناروا ماده ۲۶۶ ق.م و این همان عدالتی است که حقوق سعی در رسیدن به آن دارد.محور اصلی این مبحث، یافتن مبانی این‌گونه تعهدات است.برای رسیدن به این مقصود ضمن بررسی تفاوت‌ها و تشابهات این تعهدات با تعهدات قانونی، به نقد و تحلیل نظریه‌های مختلفی که در این باب مطرح شده پرداخته و نظریه‌ای که از دیدگاه نویسنده، بیش از همه در رسیدن به مطلوب(که همانا انطباق قواعد حقوق موضوعه با قواعد حقوقی طبیعی و فطری در جهت پاسخگویی به ضرورت‌های زندگی اجتماعی و تحول حقوق موضوعه است) می‌تواند مفید فایده باشد، بیان شده است.
در مقاله ای دیگر مجله حقوقی دادگستری شماره ۷۶ زمستان ۹۰ با عنوانبررسی تعهدات طبیعی در حقوق ایران با رویکرد حقوقی و تحلیل اقتصادی (اکبرپور) آمده است

حدود یک

بسیار خوب

شاخص برازش تطبیقی

CFI

۹۴/۰

۹۰/۰<

بسیار خوب

شاخص برازش نسبی

RFI

۹۲/۰

۹۰/۰<

بسیار خوب

شاخص برازش اضافی

IFI

۹۴/۰

۹۰/۰<

بسیار خوب

شاخص برازندگی

GFI

۹۳/۰

۹۰/۰<

بسیار خوب

برازندگی تعدیل یافته

AGFI

۹۲/۰

۹۰/۰<

خوب

۴-۷) جمع­بندی و خلاصه فصل چهارم
در فصل حاضر به تجزیه و تحلیل داده ­های گردآوری شده پرداخته شده است. در ابتدا بخش اول پرسشنامه که شامل سوالات جمعیت شناختی است در قالب آمار توصیفی تجزیه و تحلیل و ارائه شده است. در مرحله نخست با بهره گرفتن از تحلیل عاملی تأییدی در نرم افزار LISREL اقدام به بررسی روایی ابزار جمع­آوری داده ­ها گردید که نتایج این تحلیل حاکی از برخورداری از روایی ابزار مورد استفاده می­باشد. در بخش تحلیل داده ­ها ابتدا با بهره گرفتن از آزمون t تک نمونه ­ای به بررسی وجود تفاوت معنادار بین میانگین نمونه با ۳ پرداخته شد که برای هر تمامی ساز­های اصلی تحقیق این تفاوت معنادار تشخیص داده شد. سپس با بهره گرفتن از آزمون کلموگورف-اسمیرنوف نرمال بودن تمامی متغیرها تایید گردید و با توجه به نرمال بودن ضریب همبستگی پیرسون جهت سنجش روابط میان متغیرها مورد استفاده واقع گردید که رابطه میان تمامی متغیرها پذیرش گردید. در نهایت با اطمینان از رابطه معناداری بین متغیرها با بهره گرفتن از مدلسازی معادلات ساختاری اقدام به آزمون فرضیات شد. با در نظر داشتن این نکته که نباید تنها به بررسی روابط بین متغیرها بسنده کرد به بررسی برازش مدل‌های بکار رفته در تحقیق پرداخته شد. نتایج حاصله بیانگر تایید تمامی فرضیات (به غیر از یک مورد) و برازش مطلوب مدل مورد بررسی می­باشد.

ساختاری و تحلیل عاملی تأییدی و اکتشافی استفاده گردید.
فصل پنجم
بحث، نتیجه‌گیری و پیشنهادات
۵-۱) مقدمه
گام‌های نهایی تحقیق، از اصلی‌ترین و بنیادی‌ترین مراحل انجام آن می‌باشند. تجزیه و تحلیل دقیق و نتیجه‌گیری درست از داده‌ها و اطلاعات جمع‌ آوری شده، بدین دلیل که مبنایی برای برنامه‌ریزی‌های آتی در سازمان و یا جامعه‌ی مورد تحقیق قرار می‌گیرند، از اهمیت دو چندانی برخوردار می‌باشند. در واقع نتیجه‌های به دست آمده، باید آن چنان مستند و قابل تشریح باشند که جامعه‌ی مورد تحقیق به درستی و صحت آن‌ها اعتماد داشته تا برای اصلاح نواقص و کاستی‌ها با توجه به نتیجه‌های به دست آمده، برنامه‌ریزی جامعی انجام داده و به نتیجه‌های قابل پیش‌بینی دست یابند. در فصل حاضر ابتدا خلاصه نتایج ذکر می‌شود، سپس در ادامه به بحث و نتیجه‌گیری در مورد نتایج به دست آمده پرداخته و نتایج تحقیق حاضر را با سایر تحقیقاتی که در حوزه‌های مرتبط با موضوع تحقیق حاضر صورت گرفته مقایسه خواهد شد. در قسمت بعدی نیز پیشنهاداتی را جهت بهبود وضعیت متغیرهای مورد بررسی و همچنین بهبود تأثیر آن‌ها بر یکدیگر ارائه خواهد شد. پس از ارائه پیشنهاداتی در خصوص پژوهش­های آتی، در نهایت این فصل با ذکر محدودیت‌هایی که پیش روی انجام این پژوهش وجود داشت به پایان خواهد رسید.
۵-۲) نتایج تحقیق
پژوهش حاضر در پی بررسی تأثیر شدت رقابت و نقش آن در کسب مزیت رقابتی با مد نظر قرار دادن نقش میانجیگری قابلیت بازاریابی در شعب بانک صادرات شهرستان تهران بوده است. جامعه آماری تحقیق حاضر مدیران و کارشناسان شاغل در شعب بانک صادرات شهرستان تهران می­باشد. از آنجایی که با توجه به بررسی صورت گرفته و با توجه به روابط مد نظر در تعیین حجم نمونه آماری، تعداد افراد نمونه آماری با توجه به برابر ۳۰۷ تعیین گردید که جهت اطمینان از بازگشت این تعداد پرسشنامه و با توجه به این امر که همواره تعدادی پرسشنامه برگشت داده نشده یا ناقص می­باشند؛ لذا تعداد ۳۵۰ پرسشنامه میان مشتریان توزیع گردید و در نهایت تعداد ۳۱۱ پرسشنامه کامل و قابل قبول بازگشت داده شد (نرخ بازگشت ۸۸%) و وارد فرایند تجزیه و تحلیل آماری گردید. در ضمن باید اشاره نمود که پژوهش حاضر از حیث هدف کاربردی و به لحاظ نوع روش در طبقه تحقیقات توصیفی همبستگی قرار می‌گیرد. روش نمونه گیری در این پژوهش به صورت تصادفی ساده بوده است. هدف اصلی تحقیق حاضر همان‌گونه که بیان گردید بررسی تأثیر شدت رقابت و نقش آن در کسب مزیت رقابتی با مد نظر قرار دادن نقش میانجیگری قابلیت بازاریابی در شعب بانک صادرات شهرستان تهران می­باشد که با توجه به این که یان و همکاران در سال ۲۰۱۴ قابلیت بازاریابی را در بردارنده چهار عنصر ارتباط با مشتری، خدمت به مشتری، اثربخشی فعالیت­های پیشبرد فروش و تحقیقات بازاریابی دانستند؛ لذا می­توان اهداف فرعی پژوهش حاضر را به صورت زیر بیان نمود:

۲-۲-۸-۴ ) موانع فرهنگی – آموزشی :
یکی از بسترهای اساسی و بنیادین جهت هر گونه تغییر و تحول و استفاده از فناوری جدید در یک کشور ، بستر سازی فرهنگی در آن کشور است ؛ زیرا این امر ، بدون توجه به فرهنگ و زیر ساختارهای فرهنگی و اجتماعی کشور اگر غیر ممکن نباشد ، کاری بسیار سخت است و با مشکلات زیادی مواجه خواهد شد ؛ لذا برای انجام هرگونه تحولی که جنبه بنیادی داشته باشد ، توجه به فرهنگ آن جامعه ضروری است . با شناخت عناصر فرهنگی و تدوین برنامه مناسب ، می توان زمینه لازم برای این تغییرات را به وجود آورد ( آتشک ، ۱۳۸۶ ؛ آتشک ، ۱۳۸۷ ) . از این رو یکی از محدودیت های گسترش فاوا در نظام های آموزشی ، به ویژه در کشورهای در حال توسعه ، موانع فرهنگی می باشد . به اعتقاد برخی از صاحب نظران با توجه به این که در اینترنت همه چیز یافت می شود و محدودیت های فرهنگی و اخلاقی لحاظ نمی گردد . از یک دیدگاه گسترش اینترنت باعث اضمحلال اصول فرهنگی ، اعتقادی و اخلاقی در بین جوامع می شود . با این استدلال ، جلو گسترش آن گرفته شده و یا حداقل محدودیت هایی بر آن اعمال می گردد . این محدودیت ها باعث کاهش نرخ رشد استفاده از اینترنت و به طور کلی فاوا در نظام آموزشی و در نتیجه فرایند یاد دهی – یادگیری خواهد شد ( صالح صدق پور و میرزایی ، ۱۳۸۷ ) .

از طرفی ، همراه شدن پدیده مدرک گرایی که از فرهنگ دولتی بودن بازار کار ایران و استفاده ی ممتد از درآمد ناشی از فروش نفت خام حاصل شده است ، با مساله غامض آزمون سراسری دانشگاه ( اعم از دولتی و غیر دولتی ) سبب شده است در آموزش و پرورش ایران چهار اصل یادگیری : یادگیری چگونه آموختن ، یادگیری با دیگران زیستن ، یادگیری برای به کاربردن و یادگیری برای بهتر زیستن تبدیل به یک اصل مادر شود : یادگیری برای کسب نمره ی مناسب جهت بدست آوردن مدرک تحصیلی بالاتر . تحمیل شدن این فرهنگ به مدارس سبب شده است که فقط جنبه هایی از یادگیری که فرد را به این هدف می رساند مورد توجه قرار گیرد و دانش آموز ، معلم ، مدیریت مدرسه و آموزش و پرورش ، والدین و بطور کلی جامعه از توجه به انواع دیگر یادگیری که به کار زندگی شاد و مفید در جامعه ی مدنی پویا و دائما در حال تغییر خواهد آمد ، با آگاهی غفلت کنند . برای چنین نوع یادگیری ، چندان نیازی به کاربرد فاوا نخواهد بود ( آیتی و دیگران ، ۱۳۸۶ : ۵۴-۵۲ ) .
در کل مهم ترین موانع آموزشی عدم استفاده از فاوا را می توان کمبود آموزش ها ، کاربردی نبودن آموزش ها ، کمبود سمینارها و همایش های مرتبط و تخصصی و صلاحیت پایین ارائه کنندگان آموزش ها برشمرد ( آتشک ، ۱۳۸۶ ؛ ثمری و آتشک ، ۱۳۸۸ ) .
۲-۲-۹ ) یادگیری الکترونیکی یا آموزش الکترونیکی
نظام های تربیتی در پذیرش مفهومی به نام یادگیری یا آموزش الکترونیکی ، به عنوان رویکردی جایگزین برای انتقال دانش ، مهارت و ارزش به طالبان آن هنوز در تردید و دودلی هستند . زیرا این نظام ها متکی به منابع مالی و انسانی سنتی خود هستند که تا حدودی تضمین شده در اختیارشان قرار می گیرد. اما اگر آنها نیز، مانند نظام های اقتصادی، دچار نوسانات رکود و کاهش منابع و رقابت سخت بودند، شاید خیلی زودتر به استفاده از رویکردهای جدیدی مانند فناوری اطلاعات راغب می شدند. امروزه تجارت، که در دنیای بر تحول کنونی به سرعت به سمت جهانی شان پیش می رود ، برای تامین و تربیت نیروی انسانی ماهر و آموزش دیده مورد نیاز خود، ترک رویکردهای سنتی گفته و به سوی رویکردهای جدید میل کرده اند . از آغاز دهه ی پایانی قرن بیستم، میلیاردها دلار برای تحقیقات و گسترش آموزش الکترونیکی ، به صورت همزمان یا ناهمزمان ، سرمایه گذاری شده تا بتواند دانش و مهارت مورد نیاز دنیای تحول یابندهی تجارت را در سریعترین زمان ممکن، با کیفیت مطلوب و قیمت های قابل قبول از طریق شاهراه های الکترونیکی، در دسترس جویندگان این دانش و مهارت ها، بدون توجه به موقعیت جغرافیایی آنان قرار دهد .
آموزش یا یادگیری الکترونیکی چیست که اهل تجارت - که معمولا اهل سود هم هستند - سرمایه گذاری میلیاردی برای آن می کنند؟ اگر این رویکرد چنین ارزشمند و مقرون به صرفه است چرا نهادهای آموزشی از آن بهره نگیرند ؟
به طور کلی می توان گفت که آموزش الکترونیکی عبارت است از کاربرد فناوری اطلاعات و استفاده از رایانه های چندرسانه ای ، ابزارهای الکترونیکی و دیجیتالی برای طراحی یا انتخاب مواد آموزشی و مدیریت فرایند یاددهی - یاد گیری (آموزش) که به صورت شبکه ای از یاد دهندگان ، یاد گیرندگان ، کارشناسان و طراحان آموزشی و فن سالاران رایانه ( سخت افزار و نرم افزار) سازماندهی شده اند. یعنی فناوری ، در یادگیری الکترونیکی ، برخلاف آموزش از راه دور، نه به عنوان پل ارتباطی، بلکه به عنوان عامل اصلی انتقال دانش و مهارت وارد فرایند آموزش می شود. به عبارت روشنتر یادگیری الکترونیکی لزوما به معنی استفاده از منابع دیجیتالی و فناوری های مربوط به آن برای سهولت بخشیدن به فرایند تدریس نیست، بلکه به دست دادن تجربه ی یادگیری شخصی و جدیدی است تا یاد گیرنده بتواند ، با گام های آهسته ، به توانمندی های بالقوه خود پی ببرد و آنها را فعلیت ببخشد . این کار با توسعه ی انقلابی فناوری الکترونیکی و گسترش شبکه های ارتباطی و اطلاعاتی میسر شده است. ویژگی های مهم این نوع آموزش عبارت اند از:

1. 1. محتوای آن پویا و روزآمد است و دسترس به صورت برخط^[۲۷] برای همه امکان پذیر است.

1. 1. دارای زمان واقعی و بدون محدودیت زمانی است.

1. 1. فرایند یاددهی- یادگیری در آن مشارکتی است.

1. 1. محیط یادگیری متعلق به همه ی مشارکت کنندن است و هر یادگیرنده فعالیت مورد نظر خود را در زمان و مکان انتخابی خودش انجام می دهد.

1. 1. جامع و فراگیر است ؛ زیرا منابع زیادی را فراهم می کند تا یادگیرندگان را برای انتخاب بهترین محتوا و مطلوبترین مدل آموزشی متناسب با واقعیت خود توانمند سازد.

با توجه به آنچه گفته شد این نوع آموزش نباید با آموزش باز و از راه دور، به ویژه با دانشگاه الکترونیکی یا دانشگاه مجازی اشتباه شود. در طی دو دهه گذشته جهانیان پی بردند که محور توسعه یافتگی و پیشرفت اقتصادی کشورها نه قدرت صنعتی بلکه قدرت اطلاعاتی است و قدرت اطلاعاتی نیز بستگی زیادی به ایجاد جامعه ی آگاه یا مطلع دارد ؛ از این رو ، آموزش الکترونیکی را موثرترین راه برای این کار تشخیص دادند تا با تدوین برنامه های آموزشی مناسب به ایجاد جامعه ی یادگیرنده به عنوان زیرینای جامعه ی آگاه اقدام کنند . روشن است که اقدام به چنین کاری با روش های سنتی امکان پذیر نیست. علاوه بر این ، تغذیه ی اطلاعاتی چنین جامعه ای نیاز به تولید مداوم اطلاعات و دانش و انتقال آن با توسل به رویکردهای آموزش مداوم و مادام العمر دارد. این کار مستلزم ارتباط دائمی یادگیرنده با مراکز آموزشی است ؛ در صورتی که ارتباط میان یادگیرنده با موسسه ی آموزشی یا معلم ، چه در نظام سنتی و چه در آموزش باز و از راه دور، پس از دوره آموزشی قطع می شود؛ اما در آموزش و یادگیری الکترونیکی این ارتباط ، لااقل به لحاظ نظری و در صورت تمایل یادگیرنده به تداوم یاد گیری، قطع نمی شود و با روزآمد شدن محتوای دروس و مواد آموزشی، یادگیرنده نیز می تواند آموخته های خود را روزآمد کند. یعنی آموزش الکترونیکی انتقال دانش را، در هر زمان و در هر مکانی که یادگیرنده به ابزارهای استفاده از آن دسترسی و با شیوه های کاربری آنها آشنایی دارد، صرف نظر از نوع و سطح دانش فراهم می سازد . یادگیرندگان، با بهره گرفتن از این رویکرد، دارای چنان قدرتی برای آموختن می شوند که احساس می کنند می توانند دیدگاه ها، ایده ها و افکار خود را با افراد دیگری در سراسر دنیا مبادله کنند و در تجارب آنان سهیم شوند. یعنی هم یاد بگیرند و هم یاد بدهند. مهمترین ویژگی آموزش و یادگیری الکترونیکی ارائه محتوای درسی از طریق شبکه ی جهانی اینترنت و تار جهان گستر^[۲۸] می باشد ؛ از این رو، گاهی به آن آموزشی اینترنتی یا آموزش تحت وب هم می گویند .
البته وقتی سخن از یادگیری اکترونیکی در کشورهای در حال توسعه پیش می آید ، بحث مهمتری در ذهن شکل می گیرد : اول اینکه، چگونه زیر ساخت های فناوری آن باید فراهم شود ؛ دوم اینکه ، مخاطبان آن کدام یک از گروه های اجتماعی باشند . پاسخ این دو سوال مهم آسانی نیست. ولی دیدگاه اصلی این است که فراهم کردن زیر ساخت های فاوا ، بسیار آسانتر از ساختن فضاهای آموزشی و کلاس های درسی سنتی است. همین طور در مورد یافتن مخاطب نیز چنین می باشد ؛ زیرا اگر به نیازهای اساسی آموزشی جامعه توجه داشته باشیم، مخاطبان، از گروه های مختلف اجتماعی ، به خودی خود، سراغ این نوع آموزش خواهند آمد. به عبارت دیگر ، اگر تصدیق کنیم که گسترش ظرفیت تعلیم و تربیت در سطوح مختلف، رسمی یا غیر رسمی، از ضرورت های اولیه ی وارد شدن به عرضه های تولید دانش و اقتصاد جهانی دانش محور جدید می باشد ، آموزش الکترونیکی هم باید، به عنوان یک بخشی مهم از توسعه ی مقدماتی، یک رسانه ی جایگزین برای ساختن ظرفیت های جدید آموزشی، یک مفهوم قابل درک مردم سالارانه برای توزیع عادلانه امکانات و فرصت های آموزشی و صاحب اختیار ساختن مردم در انتخاب مواد، روش، زمان و مکان یادگیری مورد توجه قرار گیرد ( ابراهیم زاده ، ۱۳۸۵ : ۶ و۷ ) .
۲-۲-۱۰ ) فاوا و ارتقاء یادگیری دانش آموزان
برخی ادعا می کنند که فاوا نه تنها از توانایی بالقوه حمایت از برنامه درسی رسمی مدارس برخوردار است ، بلکه می تواند تجربه و فهم برنامه درسی را نیز ارتقا بخشد و حتی تفکر و یادگیری به شیوه های جدید را نیز گسترش بدهد . هنگامی که تعامل پیچیده بین دانش آموزان در حین فعالیت های کلاسی منابع فاوا معلم و ماهیت وظایف محوله مورد توجه و ارزیابی قرار گیرد تاثیر مثبت فاوا بر یادگیری دانش آموزان کاملا آشکار می شود . یادگیری اثر بخشی هنگامی تحقق می یابد که موضوع درس جالب ، مرتبط و هدفمند باشد و علاقه دانش آموزان را برانگیزد . بنابراین بررسی آن دسته از ویژگی های فاوا که می تواند در ایجاد محیط های یادگیری فعال نقش داشته باشد شایان اهمیت است . یکی از ویژگی های بارزی که اساس ایجاد انگیزه در کودکان برای استفاده از فاوا است ویژگی تعاملی آن است . دانش آموزان بازخورد مستقیم پویا و به ظاهر صبورانه دریافت می کنند که فرصت لازم را در اختیار آنان می گذارد تا امکانات متعدد را امتحان کنند ، پیامدهای تصمیمات واکنش های خود را ملاحضه کنند و بر اساس آنها برای اقدامات بعدی برنامه ریزی کنند . برخورداری فاوا از قابلیت ذخیره سازی ، مرتب کردن و بازیابی مقادیر زیادی از اطلاعات منابع از پایگاه های اطلاعات را در اختیار دانش آموزان قرار می دهد . با بهره گرفتن از اینترنت و دیسک های فشرده دانش آموزان می توانند به منابعی نظیر ( تصاویر آثار هنری موجود در موزه های سراسر دنیا ، آرشیو روزنامه ها ، سخنرانی ها یا فیلم های متحرک ضبط شده ) دسترسی داشته باشند که ضرورتا در کلاس های معمولی و یا کتابخانه مدرسه موجود نیستند .
یکی از نقش های مهیج فاوا در محیط های یادگیری کودکان ، برخورداری از قابلیت ارائه اطلاعات به شیوه های متفاوت و پویا شامل استفاده از تصاویر ، صدا و حرکت است . ارائه داده و روابط بین آن ها بصورت تصاویر و نمودار ها نمونه ای بارز از تسهیل درک و فهم تفسیر و تجزیه و تحلیل اطلاعات است. با بهره گرفتن از تصاویر متحرک می توان تاثیر کودهای متفاوت را بر روی رشد گلها و سایر گیاهان در شرایط متفاوت نشان داد . یکی دیگر از ویژگی های مهم فاوا موقتی بودن آن است بدین معنی که کاربران می توانند در کارهایی که انجام داده اند تغییراتی را اعمال کنند . از موقتی بودن منابع فاوا می توان در اصلاح متون با بهره گرفتن از واژه پرداز ، دستکاری تصاویر گرافیک دیجیتالی ، طراحی و ترکیب بازنمایی های چند رسانه ای و تدوین صدا و … استفاده کرد ( نجفی و محمدی ، ۱۳۸۰ : ۱۷ ) . از طرفی ناگفته نماند که ، اثر بکارگیری فاوا بر دانش آموزان بسیار زیاد به شیوه های یاددهی ، و مهارت کاملتر یاددهنده هنگامی که آموزش ، دانش آموز محور ، کار گروهی همراه با پرسش و پاسخو باشد ، وابسته می باشد ( لاو و همکاران^[۲۹] ، ۲۰۰۸ ) .
۲-۲-۱۱ ) نقش های یاددهی - یادگیری فاوا
استفاده و بهره گیری از فاوا و فرایند یاددهی و یادگیری در زمینه های تسهیل فرایند یاددهی - یادگیری، انگیزش یادگیری، یادگیری شاگرد محور، ارزیابی یادگیری و ارتقای مهارت تفکر صورت می گیرد . درباره ی هر یک از این نقشها در ادامه به طور جداگانه و مشروح توضیح داده می شود .
شکل ۲-۱ ) نقش های فاو در فرایند یاددهی - یادگیری
نقش های یاددهی - یادگیری
تسهیل یادگیری
انگیزش یادگیری
یادگیری شاگرد محور
ارزیابی یادگیری
ارتقاء مهارت تفکر
۲-۲-۱۱-۱ ) نقش فاوا در تسهیل یاددهی - یادگیری
فناوری های جدید اطلاعاتی و ارتباطاتی به دلیل قابلیت ها و ویژگی هایی که دارند مهمترین نقش خود را در تسهیل و آسان سازی یادگیری ایفا می نمایند . از فاوا می توان به عنوان یک ابزار قدرتمند در فرایند تدریس و یادگیری استفاده کرد. نقش های ابزاری در تسهیل فرایند یاد دهی - یادگیری در شکل ۲-۲ نشان داده شده است .
شکل ۲-۲ ) نقش های فاوا در تسهیل یادگیری
تسهیل یادگیری
ابزار ارائه اطلاعات
ابزار موقعیت ساز
ابزار سازندگی
ابزار برقراری ارتباط
متن ، صوت ، تصویر ، فیلم و… ارائه اطلاعات
بازی آموزشی ، شبیه سازی ، واقعیت مجازی و …
نامه الکترونیکی ، گفتگوی اینترنتی ، تله کنفرانس
لایم و چای^[۳۰] ( ۲۰۰۳ ) چهار نقش ابزاری فاوا و امکانات مربوط به آن را به شرح زیر متمایز کرده اند :

1. 1. ابزارهای اطلاعاتی : کاربردهایی از فاوا هستند که اطلاعات بسیار زیادی را در فرمت ها و شکل های مختلف از قبیل متنی، صوتی، گرافیگی یا ویدیویی ارائه می کنند. دایره المعارف های چند رسانه ای یا منابع اطلاعاتی موجود در اینترنت از این مقوله هستند.

1. 1. ابزارهای موقعیت ساز : ابزارهایی که دانش آموزان را در محیطی قرار می دهند که می توانند دست به تجربه ی عملی بزنند. محیط های یاد گیری شبیه سازی شده ، بازیهای آموزشی و واقعیت مجازی مثال هایی از این مورد است. فاوا قابلیتی دارد که می تواند موارد غیرقابل مشاهده را مشاهده پذیر سازد ، برای مثال انجام واکنش های شیمیایی غیرممکن در آزمایشگاه مدرسه را برای دانش آموزان امکان پذیر می سازد ( ممتاز^[۳۱] ، ۲۰۰۰ ) .

1. 1. ابزارهای سازندگی : ابزارهایی هستند که به منطوز پردازش اطلاعات ، ساختن دانش یا برای عینیت دادن به ادراک فرد مورد استفاده قرار می گیرد . برای مثال نرم افزار وب سازی به دانش آموزان این امکان را می دهد که صفحات وب مخموص خودشان ایجاد کنند و ایده های خود را به جهان عرضه نمایند.

1. 1. ابزارهای ارتباطی : ابزارهای ارتباطی سیستم هایی هستند که برقراری ارتباط آسان بین معلم و دانش آموزان ، یا دانش آموزان با یکدیگر ورای موانع فیزیکی ( موانع مربوط به فضا و مکان ، موانع مربوط به زمان ) که به طور معمول در کلاس وجود دارد ، میسر می سازند . نمونه هایی از ابزارهای ارتباطی عبارت اند از: پست الکترویکی، بولتن ها و وایت بردهای الکترویکی، چت یا گفت وگوی زنده ی اینترنتی و کنفرانس از راه دور که به کمک آنها یادگیرندگان می توانند با منابع مختلفی از قبیل متخصصان، صاحبنظران ، معلمان و سایر دانش آموزان ارتباط برقرار نمایند.

۲-۲-۱۱-۲ ) نقش فاوا در انگیزش یادگیری
ابزارهای فاوا و به کارگیری آن توسط دانش آموزان نقش مهمی در افزایش انگیزه آنان برای یادگیری و فعالیت های مربوط به آن دارد . فاوا از قابلیت انعطاف بالایی در برآورده ساختن نیازهای مختلف دانش آموزان برخوردار است. فاوا برای ارائه و یا نمایش اطلاعات به روش های جدیدی که به درک سریعتر دانش آموزان منجر می گردد ، استفاده می شود . همچنین به دانش آموزان اعتماد به نفس بیشتری می دهد تا بتوانند خود را در فرایند یادگیری درگیر سازند ( مورفی و گرین وود^[۳۲] ، ۱۹۹۸ ) . نقش فاوا در ایجاد انگیزه یادگیری در دانش آموزان در شکل ۲-۳ نشان داده شده است .
شکل ۲-۳ ) نقش های انگیزشی فاوا در فرایند یاددهی - یادگیری
نقشهای انگیزشی فاوا
تنوع
یاددهی- یادگیری اطلاعات